Wat is schijnzelfstandigheid?
Schijnzelfstandigheid betekent dat iemand op papier als ZZP'er werkt, maar in de praktijk als werknemer functioneert. De opdrachtgever bepaalt hoe het werk wordt gedaan, de ZZP'er zit vast op één klant, werkt op de locatie van het bedrijf met hun tools en heeft geen echte ondernemersvrijheid.
Het probleem: de ZZP'er mist werknemersrechten (ziektegeld, pensioen, ontslagbescherming) terwijl de opdrachtgever werkgeverslasten ontwijkt. Dat is nadelig voor de werker, voor de schatkist en voor bedrijven die het wél netjes regelen.
Handhaving is terug
Tussen 2016 en 2024 gold er een handhavingsmoratorium. De Belastingdienst mocht alleen optreden bij "kwaadwillendheid", wat in de praktijk zelden gebeurde. Resultaat: schijnzelfstandigheid groeide ongestoord.
Dat is voorbij. Sinds 1 januari 2025 handhaaft de Belastingdienst weer volledig. 2025 was een "zachte landing" met bedrijfsbezoeken en waarschuwingen. Naheffingen waren al mogelijk met terugwerkende kracht tot 1 januari 2025.
Sinds 1 januari 2026 kan de Belastingdienst ook vergrijpboetes opleggen bij nalatigheid of opzet. De handhaving is dus niet meer vrijblijvend.
Hoe beoordeelt de Belastingdienst het?
De beoordeling kijkt naar de feitelijke situatie, niet naar wat er in het contract staat. Drie criteria zijn bepalend:
1. Gezagsverhouding
Bepaalt de opdrachtgever hoe je je werk doet? Geeft hij instructies over werktijden, werkwijze of volgorde? Dan wijst dat op een werknemersrelatie. Een echte zelfstandige bepaalt zelf hoe hij het resultaat bereikt.
2. Inbedding in de organisatie
Heb je een vaste plek in het team? Gebruik je een bedrijfslaptop en bedrijfsmail? Neem je deel aan teamoverleggen alsof je er vast werkt? Sta je op het organogram? Dan ben je structureel ingebed, en dat is een sterke aanwijzing voor een arbeidsrelatie.
3. Zelfstandig ondernemerschap
Heb je meerdere opdrachtgevers? Investeer je in je eigen bedrijf? Loop je ondernemersrisico? Kun je je laten vervangen door iemand anders? Hoe meer van deze punten je kunt bevestigen, hoe sterker je positie als echte zelfstandige.
De Belastingdienst kijkt naar het totaalbeeld. Eén criterium is niet doorslaggevend. Het gaat om de combinatie.
Gevolgen bij schijnzelfstandigheid
Voor de opdrachtgever
- Naheffingsaanslag voor loonheffingen en premies werknemersverzekeringen (WW, WIA, ZW) met terugwerkende kracht tot maximaal 1 januari 2025
- Vergrijpboetes bovenop de naheffing (vanaf 2026)
- Premies werknemersverzekeringen en Zvw-bijdrage kun je niet terugvorderen van de ZZP'er
Voor de ZZP'er
- Verlies van ondernemersaftrek: zelfstandigenaftrek, startersaftrek en MKB-winstvrijstelling worden teruggevorderd
- Navorderingsaanslag op de inkomstenbelasting
- Aan de andere kant: je krijgt wel werknemersrechten als de relatie wordt geherkwalificeerd
Hoe bescherm je jezelf als ZZP'er?
De belangrijkste vuistregel: zorg dat je situatie overeenkomt met echte zelfstandigheid. Niet alleen op papier, maar in de praktijk.
- Werk voor meerdere opdrachtgevers. Eén klant is geen onderneming, het is een baan. Zelfs twee of drie opdrachtgevers per jaar is al een stuk sterker.
- Bepaal zelf je werkwijze. Jij bepaalt hoe, wanneer en waar je werkt. Niet je opdrachtgever.
- Gebruik je eigen tools. Werk met je eigen laptop, software en telefoon. Gebruik niet standaard de systemen van je opdrachtgever.
- Laat je niet inbedden. Geen vast bureau, geen @bedrijf.nl mailadres, geen vaste plek in het teamoverleg alsof je in dienst bent.
- Zorg voor vervangbaarheid. Kun je iemand anders sturen als je ziek bent of vakantie hebt? Dat is een belangrijk kenmerk van zelfstandigheid.
- Draag ondernemersrisico. Factureer op resultaat waar mogelijk, niet op uren. Investeer in je bedrijf, doe aan acquisitie, heb een eigen website.
- Vraag een realistisch tarief. Een tarief boven de €38 per uur helpt, zeker met het nieuwe rechtsvermoeden dat eraan komt. Lees meer in ons artikel over het minimum uurtarief voor ZZP'ers.
- Houd een goede administratie bij. Registreer je uren per opdrachtgever, bewaar contracten en facturen. Bij een controle wil je kunnen laten zien dat je een echte ondernemer bent.
Het huidige wettelijk kader
De Wet DBA (2016) is nog steeds de basis. Deze wet schrapte de oude VAR-verklaring en maakt opdrachtgevers en ZZP'ers samen verantwoordelijk voor de juiste kwalificatie van hun werkrelatie.
De Wet VBAR zou meer duidelijkheid bieden, maar het verduidelijkingsdeel is in maart 2026 geschrapt. Het rechtsvermoeden op basis van het uurtarief (€38) gaat wel door. Het kabinet werkt daarnaast aan een nieuwe Zelfstandigenwet die het geschrapte deel moet vervangen. Een datum daarvoor is nog niet bekend.
Praktisch: houd je uren bij
Een goede urenregistratie is om meerdere redenen belangrijk bij dit onderwerp:
- Je kunt aantonen voor hoeveel opdrachtgevers je werkt en hoeveel uur per klant
- Je kunt je werkelijke uurtarief berekenen (relevant voor het rechtsvermoeden)
- Je hebt bewijs van je werkpatroon bij een eventuele controle
- Je voldoet aan het urencriterium van 1.225 uur voor de zelfstandigenaftrek
Met Uren Tracker registreer je per project je uren en tarieven. Zo heb je altijd een compleet overzicht dat je kunt exporteren als de Belastingdienst langskomt.
